Probleembesef en ziekte-inzicht

Een langlopende onderzoekslijn naar het herkennen, afbakenen en meten van probleembesef en ziekte-inzicht bij ambulante forensische cliënten. Twee begrippen staan centraal:

• Probleembesef: in hoeverre iemand het eigen grensoverschrijdende gedrag, de eigen verantwoordelijkheid en de noodzaak van verandering erkent.
• Ziekte-inzicht: in hoeverre iemand psychische klachten herkent en begrijpt hoe die samenhangen met gedrag, risico's en dagelijks functioneren.

De concepten vanuit de RNR-principes

Probleembesef en ziekte-inzicht kunnen mogelijk meerdere functies hebben. Tekorten kunnen risicofactoren zijn die samenhangen met een grotere kans op recidive, maar ze bepalen ook hoe een cliënt aan behandeling kan deelnemen: wie niet begrijpt waarom behandeling nodig is, kan minder gemotiveerd zijn, eerder afhaken of onvoldoende profiteren van behandeling gericht op gedragsverandering (responsiviteit).

Eerste studie: verkenning van de concepten

Masterstudenten verkenden hoe probleembesef en ziekte-inzicht zichtbaar worden in dossiers en hoe ze samenhangen met behandeluitval en recidive, met behulp van een eerste versie van een checklist. Resultaten wezen op klinische relevantie.

In een studie onder 361 cliënten hingen beperkingen in probleembesef en ziekte-inzicht afzonderlijk samen met behandeluitval, zonder mediërend effect van neurobiologische ontwikkelingsstoornissen. Een andere studie vond dat beperkt probleembesef samenhing met recidive (rechtstreeks en via behandeluitval), en dat beperkt ziekte-inzicht via behandeluitval met recidive samenhing.

Tweede studie: literatuur, behandelaren en dossieronderzoek

De verkennende studie leidde tot verdere verfijning van begrippen en checklist. In de tweede studie zijn opzet en methode vastgesteld, met de volgende stappen:

• begrippen aanscherpen op basis van literatuur en input van behandelaren;
• dossiers scoren met de herziene checklist;
• scoorbaarheid en interbeoordelaarsbetrouwbaarheid onderzoeken;
• nagaan of probleembesef en ziekte-inzicht als twee onderscheiden patronen zichtbaar zijn;
• samenhang met behandeluitval en recidive opnieuw onderzoeken.

De toekomst

Vervolgstappen richten zich onder meer op de vraag of de checklist geschikt is voor prospectief gebruik door behandelaren tijdens de diagnostische fase, en op het monitoren van veranderingen in probleembesef en ziekte-inzicht.

Onderzoeksteam

De onderzoekslijn is opgezet en wordt geleid door dr. Joan E. van Horn, Hoofd Onderzoek bij de Waag. Meerdere onderzoekers, GIOS'en en masterstudenten dragen bij aan literatuuronderzoek, checklist-ontwikkeling, de vragenlijst onder behandelaren, dossierscoring en analyses. Dennis Moorlag, klinisch psycholoog in opleiding, werkt binnen zijn opleiding aan de tweede studie. Eerdere deelstudies werden uitgevoerd door masterstudenten Roza Solih en Loïs Wolff, die de eerste aanwijzingen leverden voor de samenhang met behandeluitval en recidive.

Keywords

probleembesef, ziekte-inzicht, ambulante forensische zorg, responsiviteit, motivatie, dossieronderzoek